Een deelnemer uit mijn jaartraining stelde mij de vraag of ik iets wil schrijven over hoe om te gaan met de heftige situatie in de wereld. Zij gaf aan zich grote zorgen te maken over het milieu, de opwarming van de aarde en over de oorlogen die blijven woeden en vroeg zich af hoe je daar in je dagelijkse leven een antwoord op kunt geven.
Als ik eerlijk ben, dan vind ik dit geen makkelijke vraag. Ik herken het gevoel van machteloosheid bij gebeurtenissen in de huidige tijd. Niemand kan in z’n eentje het klimaatprobleem oplossen of een oorlog stoppen. De berichten die tot ons komen zijn hartverscheurend en de wereld lijkt steeds verder te polariseren. Ik wil proberen deze vraag te beantwoorden door in te gaan op: Wat kunnen we wél doen in onze dagelijkse beoefening?
Because of the empty quality of all phenomena, anything is possible.
(uitspraak Tulku Urgen Rinpoche)
Leegte
Laten we beginnen bij het woord leegte, want ik denk dat leegte een grote sleutel is om op een liefdevolle en heldere wijze te blijven kijken naar de situatie in deze wereld.
Tulku Urgen Rinpoche geeft als uitleg voor het begrip leegte de volgende omschrijving: omdat alles leeg is, is alles veranderlijk en is alles mogelijk (Mingyur Rinpoche, 2014, pag. 147) . Doordat de dingen niet ‘vast’ zijn, maar ‘leeg’ kan alles veranderen en is er een oneindig scala aan opties mogelijk. Andere woorden voor leegte zijn: openheid of vrijheid.
Toen de boeddha onder de bodhiboom zat en hij door Mara (zeg maar de boeddhistische duivel) werd uitgedaagd, zag hij eerst een grote schare aan zeer mooie vrouwen die schaars gekleed waren en die voor hem kwamen dansen. De boeddha bleef rustig zitten en ‘begreep’ dat deze dames kwamen om hem te verleiden, maar meer nog, begreep hij dat de schoonheid van deze dames veranderlijk is. Nu prachtig mooi, morgen zonder wonderschone kleding – laten we zeggen – anders.
Mara kon het niet uitstaan dat de boeddha niet in zijn val gelopen was en zich niet had laten verleiden, maar rustig bleef zitten. Hij had het doorzien en daar was Mara kwaad om. In zijn kwaadheid stuurde hij een heel leger mannen op de boeddha af, uitgerust met pijl en boog. Honderden pijlen werden op de boeddha afgevuurd en opnieuw bleef hij rustig zitten, in de wetenschap dat alles vergankelijk (leeg) is. Doordat hij niet in de val gelopen was, veranderden de pijlen in bloemen. Mara was onuitstaanbaar kwaad. Hij wist dat de boeddha hem had overtroffen.
De boeddha bleef zitten en besefte dat datgene wat hij zojuist had ontdekt, dat alle vormen verschijnen, verwijlen en weer oplossen en daarmee leeg zijn, moeilijk uit te leggen valt. Hij dacht na over hoe hij dit woorden moest geven. Dit inzicht gaat totaal voorbij onze normale dagelijkse wijze van kijken en redeneren. Hij bleef zitten en genoot van het zicht dat hij gekregen had.
Toen Brahma, de oppergod, hoorde van het besluit van de boeddha, daalde hij uit de hemel neer en smeekte de boeddha om ‘leegte’, ‘openheid’, ‘vrijheid’ te gaan onderwijzen aan de mensen. Vervolgens is de boeddha is opgestaan en heeft veertig jaar les heeft gegeven.
Foto: Kazuend – Unsplash
Maar wat hebben jij en ik nu aan deze wijsheid?
Wanneer wij ons afstemmen op leegte, ontdekken we dat alles kan groeien, bloeien, veranderlijk is, en dat uiteindelijk alles zal verwelken en terug zal keren tot stof.
Alles is mogelijk, juist omdat alles ‘leeg’ is. We kunnen bewegen, we kunnen leren, we kunnen liefhebben. Bijzonder genoeg kunnen we ook ruzie maken, ongelukkig zijn en oorlog voeren, juist omdat alles leeg en vrij is.
Zijn is niet kiezend. Vandaar dat alles kan opdagen. Positief en negatief. Besef dat het onze dagelijkse geest is die inkleurt of iets mooi of lelijk is. Zijn zelf heeft geen oordeel. Die geeft ruimte aan al wat verschijnt. Zijn zelf is ook nooit aangedaan door wat er gebeurt of verschijnt. Misschien kun je bij jezelf ook voelen dat iets in jou nog nooit is geraakt of veranderd, ondanks alles wat je in je leven hebt meegemaakt. Iets is daar vrij van. Iets in jou is volkomen geschiedenisloos, probleemloos en vrij.
Toch kunnen we op een ander level (dit wordt het relatieve level genoemd) wel degelijk ervaren wat er gebeurt als we ruzie hebben of als de aarde wordt vervuild. We hoeven maar om ons heen te kijken om dat te zien en te voelen.
Op absoluut level is alles Vrij, Schoon, Puur en kan niet worden aangedaan.
Op dit level is schoonheid, wijsheid en liefde die nergens van afhankelijk is.
Op relatief level gebeurt er wel degelijk ‘iets’, is er pijn en lijden en grote vreugde.
Op dit level is alles afhankelijk van omstandigheden.
Een voorbeeld
Dalai Lama zegt: ‘Wat er op dit moment gebeurt in mijn land is echt verschrikkelijk. Er is echt heel veel menselijk lijden. Ik kan daar niet omheen en ik wil daar ook niet omheen. Ik kijk dat recht in de ogen. Tegelijkertijd ervaar ik grote rijkdom in het feit dat ik mijn land moest verlaten. Dat dat me is gelukt en dat ik daardoor met nog veel meer mensen in aanraking ben gekomen dan wanneer ik nu nog in Tibet zou wonen’. Tevens zegt hij: ‘Landen hebben nu ruzie en voeren oorlog, over honderd jaar zijn het misschien de beste vrienden. Alles kan veranderen’. Hiermee zet de Dalai Lama niets vast. Hij blijft vertrouwen op het feit dat alles leeg is.
Verander de wereld, begin bij jezelf.
(uitspraak Gandhi)
Tonglen
Een andere manier om met lijden om te gaan is Tonglen. Tonglen is een heel bekende boeddhistische beoefening waarbij je beseft dat je heel diep verbonden bent met de aarde en al haar bewoners, mensen, dieren, insecten, zichtbaar en onzichtbaar.
Wanneer je tonglen beoefent wens je alle levende wezens toe dat zij gelukkig zullen zijn en verbonden zijn met de oorzaken van geluk. Nu zou je geluk op een heel eenvoudig vlak kunnen zien, als dat mensen of dieren die geen eten hebben, weer kunnen eten. Waar geen schoon drinkwater is, dat er drinkwater is.
Tegelijkertijd zou je kunnen wensen dat alle levende wezens zouden beseffen dat zij van nature met elkaar verbonden zijn en dat zij Vrij zijn. Ofwel, dat hun aard ‘al verlicht’ is. Dit toewensen aan anderen wordt ook wel bodhicitta genoemd.
Nu vraag je je misschien af of dit daadwerkelijk iets doet op wereldschaal. Door tonglen te beoefenen, veranderen we daarmee de wereld? Nee, waarschijnlijk niet. Door te zien dat alles leeg is, stopt daarmee de milieuvervuiling? Of de oorlog? Nee.
Waarom zou je dit dan doen? Laat ik opnieuw de Dalai Lama aanhalen. Toen de Dalai Lama een aantal jaar geleden in Nederland was, werd hij geïnterviewd. Tijdens het interview werd aan hem gevraagd wat zijn beoefening nu eigenlijk voor effect had gehad. De Dalai Lama was verbluffend helder en realistisch. Hij zei: ‘Op wereldniveau heeft mijn beoefening geen of weinig effect gehad. Er is nog steeds onderdrukking in Tibet en andere delen van de wereld en vrede is ver te zoeken. Er is nog altijd vervuiling en kinderen hebben honger. Maar vergis je niet wat mijn beoefening voor effect heeft gehad op mijzelf. Ik heb van nature een driftige persoonlijkheid, door mijn beoefening ben ik een stuk milder geworden’.
Alles is mijn hart
Tijdens een retraite met Hans Knibbe kwamen de woorden leegte, licht, liefde naar voren om Zijn aan te wijzen (Knibbe, 2024). Alles is leeg en is ‘gemaakt’ van licht en liefde. Er is alleen Zijn, er is alleen licht en liefde. Ik vertaal dit graag naar ‘alles is mijn hart’. Wanneer ik me realiseer dat er alleen Zijn is, is alle afstand tussen mij, anderen en al het andere opgelost. Er is geen Digna meer, er is alleen nog hart. Alles wat waargenomen wordt, is mijn hart. Alle sensaties zijn mijn hart. Alle frustraties zijn mijn hart. Alle zorgelijkheid is mijn hart. Alle gevoelens van vreugde, liefde en compassie zijn mijn hart. Dit hart is ongelooflijk gelukkig en verdrietig tegelijkertijd. Heelheid en gebrokenheid zitten op precies dezelfde plek. Ik blijf zitten omdat ik weet dat heelheid en gebrokenheid op dezelfde plek zitten, dat alles mijn hart is, het grootste geschenk is dat ik mezelf, anderen en de wereld kan geven. Tranen van vreugde en liefde stromen over mijn wangen. Mijn hart is wagenwijd open. Gewaarzijn is mijn thuis.
Wat doe ik zelf in mijn dagelijkse practise?
Laat ik weer terugkomen op de vraag van de deelnemer uit mijn training. Haar vraag was: hoe kun je in je dagelijkse leven omgaan met bijvoorbeeld het klimaatprobleem of de oorlogen die woeden. Hoe ga ik hier mee om? Als eerste oefen ik om me heel regelmatig af te stemmen op het feit dat ik verbonden ben met alle levende wezens. Wanneer ik dat doe, stap ik direct van mijn eiland af, ben ik in relatie met al het bestaande. Dat maakt dat ik besef dat elke keuze die ik maak effect heeft op een groter geheel: op mijn gezin, op mensen die ik tegenkom, en uiteindelijk op alle levende wezens. Het maakt uit of ik mijn hart open of sluit. Tijdens mijn meditaties beoefen ik elke dag Tonglen. Dat alle levende wezens gelukkig mogen zijn en verbonden met geluk, liefde, vrede en dat zij op het diepste niveau mogen beseffen dat zij ‘gemaakt zijn van liefde, compassie en wijsheid’.
Ook oefen ik om te zien dat alles altijd veranderlijk – leeg – is. Dat vreugde komt en gaat, dat onenigheid komt en gaat. Niets staat vast. Soms lukt het me niet om die openheid te ervaren. Dan zet mijn geest de dingen vast en haakt aan bij pijnlijke gebeurtenissen. Ik zie dat ook als mijn liefde, mijn wens dat alle levende wezen gelukkig zijn, die liefde komt op die manier tot uitdrukking. Heel praktisch probeer ik keuzes te maken die niet alleen mij ten goede komen, maar die het geheel, de hele wereld, ten goede komen. Ik heb een vriendin gehad, Anneke, die ik heb ontmoet toen zij al 89 jaar was. Zij had een briefje in haar portemonnee waarop stond: er is genoeg voor elke mens, maar niet voor elke wens. Dat zinnetje is me nog vaak nabij, ook in de keuzes die ik maak.
Me herinneren dat alles mijn hart is, is mijn meest nabije practise. Een practise die ik eigenlijk de hele dag door beoefen, als ik ga wandelen, met iemand in gesprek ben en tijdens mijn dagelijkse werkzaamheden. Wanneer ik me dit ten diepste realiseer, ben ik volkomen thuis. Gewaarzijn, leegte, licht, liefde is al wat is. Alles vindt plaats in Zijn en is Zijn. Ik voel me diep dankbaar dat dit me is aangewezen.
