Als je niet zorgeloos bent, ben je zorgelijk.
“When difficulties arise, it is easy to become discouraged or overwhelmed. But in Buddhism, we are taught that challenges are opportunities to deepen our practice. Adversity is like a fire that, when met with wisdom, burns away our negative habits and attitudes.
Instead of resting or becoming frustrated by obstacles, see them as an invitation to practice patience, compassion, and equanimity. Every situation, no matter how difficult, can become a stepping stone toward greater wisdom. When we transform adversity into the path of awakening, we discover an inner strength that we didn’t know we had.”
Dilgo Khyentse Rinpoche
Op de School voor Zijnsoriëntatie is het onderwerp ‘zorgeloosheid’ een onderwerp dat regelmatig terugkomt tijdens retraites, trainingen en meditaties. Sommige psyche oren verlangen naar een zorgeloos leven en horen het als een verlossing. Andere psyche oren interpreteren het woord zorgeloosheid anders, die horen dat je je onverschillig zou afwenden van de wereld en vinden het immoreel. Wat is waar? Wat is zorgelooheid precies? Dat wil ik onderzoeken in dit artikel. Wanneer je rust in Zijn en als Zijn, komen Zijnskwaliteiten als zorgeloosheid en probleemloosheid vanzelf naar de voorgrond. Kwaliteiten die haaks staan op mijn gewoontezelf dat geneigd is zich zorgelijk met de wereld om haar heen te verhouden. Het woord zorgeloosheid roept van alles in mij op. Soms kan ik mee en zie ik mezelf en en de wereld om mij heen als oneindig ruim, heel en compleet. Op andere momenten vindt deze optiekverhoging niet plaats en roept het woord zorgeloosheid weerstand in mij op, alsof het egoïstisch me afwenden zou zijn van de wereld en de problemen waar we met elkaar mee te maken hebben. Ik vind het een oneindig leuk onderzoek om hier langer bij stil te staan. Mijn stelling is: ‘Als je niet zorgeloos bent, ben je zorgelijk’.
Zorgeloosheid is niet (altijd) makkelijk
Ik vind het als geparentificeerde dochter lang niet altijd makkelijk om zorgeloos te zijn. Mijn vader is al mijn hele leven ernstig ziek en door de bijwerking van medicijnen is zijn lichaam er na bijna 50 jaar slecht aan toe. Hij heeft altijd pijn, klaagt veel en zoekt voortdurend steun bij mij. Als ik niet oppas ga ik zorgelijk voor hem zorgen. Ik ga dan mee in zijn klaagzang en voor ik het weet is de energie in de ruimte waar we zijn ondraaglijk zwaar. Dit heeft effect op ons allebei.
Als ik me herinner om de situatie met mijn vader te gebruiken om mijn practise te verdiepen dan gebeurt er iets anders. Ik herinner me dat Zijn altijd aanwezig is, ongeacht de situatie waar ik in verkeer. Ik kan elk moment in zorgeloosheid plaatsnemen. Mijn vader verandert misschien helemaal niet, maar ik kan met een heel andere houding aanwezig zijn en me veel vrijer bewegen in relatie tot hem. Mijn reacties zijn responsief in plaats van reactief. Er is een atmosfeer van lichtheid, vreugde en verbinding in de ruimte waar we zijn. Ons samenzijn wordt besprenkeld met Spiritkwaliteit. Zorgeloosheid is daarmee voor mij een vorm van optiekverhoging geworden en de situatie met mijn vader is hout op het vuur van mijn dagelijkse practise.
Het is zelfs zo dat als ik in zorgeloosheid kan blijven terwijl ik met mijn vader samen ben, hij ook ervaart dat de energie anders is. Vaak krijg ik dan na afloop van ons samenzijn een sms met de tekst: ‘Wat was het fijn dat je er vandaag even was, dank je wel’.
Betrokken op de wereld vanuit een zorgeloze houding
Toen ik elf jaar geleden voor het eerst bij Hans Knibbe in de retraite zat en ik voor het eerst de uitnodiging kreeg om zorgeloos te zijn, vond ik dat bijna een onmogelijke uitnodiging. Alsof ik alles en iedereen die zorg nodig heeft, in de steek zou laten. Tijdens de retraite hoorden we van de vluchtelingen die van Afrika onderweg waren naar Griekenland op veel te kleine bootjes, afgeladen vol. Misschien herinner je je nog de beelden van omgeslagen bootjes en vluchtelingen die tijdens deze overtocht het leven lieten. Om daar zorgeloos bij te zijn, was voor mij een onmogelijke opdracht. Ik vond het toen misschien zelfs wel immoreel.
Nu, zoveel jaar later, besef ik dat zorgeloosheid niet zozeer me afwenden van problemen is, het is leren vanuit een andere optiek met alles wat zich aan ons toont om te gaan. Mijn houding verandert totaal en dat blijkt vruchtbaar te zijn. Ik leer om betrokken te zijn en mijn verantwoordelijkheid te dragen op een probleemloze, lustvolle en moedige wijze. Ik ontdek dat ik vanuit zorgeloosheid juist betrokken ben op de wereld, misschien wel meer dan vanuit mijn zorgelijke psycheoptiek. Hoezo? Juist omdat ik vanuit zorgeloosheid een ruime optiek heb, me verbonden voel en energie heb om op een heel eenvoudige, respectvolle en ongecompliceerde wijze bij te dragen aan een groter geheel. Als ik zorgeloosheid als uitgangspunt neem, juist dan is mijn hart oneindig zacht en open.
Hoe als je je met zorgeloosheid
kon omringen en dat dat
je ruimte was.
Bert Schierbeek
Zorgeloosheid als optiekverhoging
Hoe langer ik bij zorgeloosheid stil sta, hoe meer ik naar dit onderwerp toe kruip, hoe meer ik het verschil zie tussen mijn dagelijkse zorgelijke optiek en de vrije, probleemloze optiek van mijn Spirit aard. In mijn dagelijkse optiek zoek ik een plek waar ik mijn hoofd kan neerleggen, waar het veilig is, waar ik me geborgen kan voelen. Op het moment dat de omstandigheden voor mijn dagelijkse zelf niet veilig lijken, komt mijn strategisch zelf in actie en die wil de situatie veranderen. Ik zie dat de intentie van dit strategische gedrag liefdevol is, het mist alleen de wijsheid die in de ruime blik van Zijn en Spirit spontaan aanwezig zijn en om die reden is het gedrag minder liefdevol dan ik zou willen. Vanuit dit strategische deel ben ik dwingend, er is een beweging gaande van A naar Beter, en dan heb ik weinig oog voor de hele situatie. Op het moment dat ik de situatie niet kan veranderen, zoals in het geval van mijn vader of de oorlogen en ongelijkheid in de wereld, dan komt het teruggetrokken zelf in beeld. Ik trek me terug met een gevoel van machteloosheid en op dat moment wordt mijn gevoel van onveiligheid versterkt. Deze terugtrekkende beweging is een schijnbaar machteloze beweging, want wat ik hier doe is de kwaliteit van mijn rug inactief maken. Terwijl kwaliteiten die in onze rug huizen, kwaliteiten zijn als vreugde, helderheid, doorsnijdendheid en wijsheid.
Hans Knibbe zegt regelmatig: ‘Precies daar waar je bent, daar is het’. Deze zin helpt mij om me te herinneren dat ik niets hoef te veranderen en dat niets veranderd hoeft te worden, alles is in essentie al Zijn. ‘Blijf precies hier’, zijn de woorden van Longchenpa die hetzelfde aanwijzen en mij helpen om in Zijn te rusten, Zijn in alles te herkennen.
Rustend in Zijn kan ik de verschrikking in de ogen kijken. Ik kan het lijden van mijn vader in al zijn naaktheid waarnemen en daarmee kan ik mijn vader ook weer zien. Alsof de waterlijn zakt en alles in beeld komt, de heelheid en de gebrokenheid. Hoe langer ik kijk, hoe liefdevoller mijn blik. Mijn compassievolle hart wordt wakker. De muur die ik vanuit mijn dagelijkse zelf optrek omdat ik het lijden niet waar wil hebben, smelt weg, pure liefde voor mijn vader kan weer stromen.
Wanneer ik ditzelfde doe naar de zo pijnlijke situaties waar we mee te maken hebben in de wereld, dan gebeurt er iets vreemds. Ik zie het geweld van oorlog en genocide, ik zie het lijden van vluchtelingen die nergens welkom lijken te zijn en ik kijk het recht aan. Ik doe geen stap opzij, ik ben eenvoudig helder present. Precies op het moment dat ik dit doe, komen kwaliteiten van Zijn meer naar de voorgrond. Er is roerloosheid, er is stilte en tijdloosheid ervaarbaar. Het lijden, het geweld, de ongelijkheid, tonen zich op dat moment als ‘gemaakt van licht’. Mijn hart is oneindig ruim, warm en zacht. Tranen van liefde stromen over mijn wangen.
Ik heb in de leergang Zijnsoriëntatie “de niet-herkende-boeddha kwaliteit’ geleerd dat elke situatie, hoe moeilijk die zich voor ons dagelijkse zelf ook toont, boeddhakwaliteit in zich draagt. Heelheid is aanwezig in elke verkramping. Zij is als het ware ‘ingevouwen’ of ‘impliciet’ aanwezig in gebrokenheid. Als we dit vertalen naar aanwezig zijn bij de verschrikking in de wereld dan zou ik het als volgt verwoorden: We zien verschrikking in de wereld. Deze toont zich als gebrokenheid. Heelheid is daarin aanwezig. Wanneer ik de moed heb om precies aanwezig te zijn en de oorlog, genocide en ongelijkheid recht in de ogen te kijken, zonder een vinger te verroeren, kan ik contact maken met de boeddhakwaliteit die daarin aanwezig is. Ik zie bijvoorbeeld het lijden van vluchtelingen en als ik daar roerloos bij blijf, dan zakt opeens de waterlijn en zie ik de mens die moeten vluchten, ik zie hun lijden en de heelheid van deze mens. Dit zit allemaal op één en dezelfde plaats. Dat maakt dat mijn hart zich volledig opent. Zorgeloosheid en lijden zijn van hetzelfde. Ze tonen zich compleet anders, hebben een andere smaak, maar in essentie zijn ze van hetzelfde.
We zijn als de zon
Tijdens een meditatieavond in september 2025 zei Hans Knibbe: “We zijn als de zon en net als de zon zomaar zijn stralen de wereld in laat gaan, zo kunnen wij onze liefdevolle aard belichamen. Je liefde stroomt vanzelf, je hoeft er niets voor te doen”. We zijn als de zon en als we daar blijven rusten gaan we vanzelf handelen zonder vooringenomenheid, zonder vooropgezet plan, zonder agenda van de psyche. Daar is zorgeloosheid en liefde te vinden in relatie met al het bestaande. Ook dit is voor mij een prachtige herinnering aan ‘Zoals het nu is, is het al heel en compleet en hoeft er niets gedaan te worden’.
Samenvattend
Zorgeloos rusten in Zijn maakt dat ik met lege handen sta en niet weet wat ik moet doen. Natuurlijk weet mijn aard dat dat een geweldige plek is om te zijn. Zijn is open en alles is mogelijk. Zijn heeft geen betrekking op de wereld, alle verschijningen komen als regenbooglicht op uit Zijn en lossen daar ook weer in op. Rusten in en als Zijn is zorgeloos, er is echt niets te doen. Mijn aard weet dit, die is daar volkomen thuis, die is in rust. Gelukzaligheid valt me toe. Mijn gewoontezelf kan daar niet in mee. Die vindt zorgeloos rusten in Zijn ongepast, alsof ik me heb afgewend van de wereld en op mijn eigen eiland zorgeloos zit te zijn. Oordelen als ongeïnteresseerd en egoïstisch komen langs in mijn geest. Het vraagt moed van mij om haaks op mijn gewoonte zelf te gaan staan en lijden recht aan te kijken. Maar als ik dat doe, dan kan ik eigenlijk niet goed beschrijven wat ik ervaar. Er zijn woorden die passen en tegelijkertijd ook niet alles beschrijven. Liefde, compassie, schoonheid en oneindige stilte komen nog het meest in de buurt. Er is echt niets te doen. Hoe zorgeloos!
Graag wil ik Peter Blauw bedanken voor het meelezen en redigeren van deze blog.
Tevens wil ik je erop wijzen dat deze blog verschenen is in het tijdschrift Zijn, het halfjaarlijkse tijdschrift van Zijnsoriëntatie. Mocht je meer van dit soort artikelen willen lezen, dan kan ik je dit tijdschrift van harte aanbevelen. Neem een kijkje op: https://zijnsorientatie.nl/boeken-videos/tijdschrift-zijn/
