Welke ingrediënten zijn er nodig om een pad van vrijheid te lopen?
Beste lezer,
In deze blog wil ik graag stilstaan bij wat er nodig is om een volwaardig en waarachtig pad van vrijheid te kunnen lopen. Een pad dat aanvankelijk begint om zelf een gelukkig en fijn leven te leven en als het goed is, gaat je hart vanzelf open naar anderen en gun je anderen datzelfde geluk.
Het pad bestaat uit drie ‘voertuigen’ zoals die officieel genoemd worden binnen de Tibetaans boeddhistische traditie. Ik zal in deze blog stil staan bij alle drie deze voertuigen. Elk voertuig is een deel van het pad van verlichting. Elk voertuig heeft een andere focus, een ander accent. Ik zal proberen aan de hand van voorbeelden uit te leggen hoe je elk ‘voertuig’ in je eigen leven kunt beoefenen.
De drie voertuigen in het kort:
Hinayana – de focus van je spirituele beoefening ligt op jezelf. Het gaat er bij dit voertuig om dat jij de verlichting bereikt. Je beoefening is vooral gericht op het temmen van je geest en je gedrag.
Mahayana – je stelt het streven naar je eigen verlichting even uit. Je focus gaat naar anderen. Je helpt andere mensen en levende wezens om hun verlichte aard te herinneren.
Vajrayana – de focus van je pad gaat weer naar jezelf, in een diep besef dat je je pad loopt voor alle levende wezens. Je doet je eigen beoefening, die volledig ingebed is in de realisatie dat er geen losstaande individuen zijn, maar dat alles en iedereen met elkaar verbonden is. Door die verbondenheid, is jouw werk altijd voor het welzijn van allen.
Het eerste pad: Hinayana
Toen de boeddha zijn eerste teaching gaf, legde hij de nadruk op het lopen van een verlichtingspad, waarbij de nadruk vooral lag op het temmen van je eigen geest en je eigen gedrag. Dit wordt ook wel het achtvoudige pad genoemd. Zoals ik schrijf gaat het om het temmen van je geest en je gedrag. Dit pad bestaat uit een aantal gedragsregels waar de beoefenaar zich in probeert te trainen. Denk hierbij aan: het juiste zicht, de juiste spraak, de juiste intenties, juiste acties, juist levensonderhoud, juiste inzet, juiste concentratie en juiste mindfulness.
Wil je meer weten over de inhoud van het achtvoudige pad, kijk dan even op mijn blog over het achtvoudige pad.
Zoals je leest streven mensen die het achtvoudige pad lopen het doel na om hun leven op zo’n zuiver mogelijke wijze te leven. Een prachtige inzet. Een belangrijke inzet. Ik hoor al mijn leraren zeggen dat zelfs als we ons op een ander pad begeven, bijvoorbeeld op het mahayana pad of het vajrayana pad, dat je deze basiswaarden van het eerste pad niet in de wind kunt slaan. Het blijft uiterst belangrijk om je leven op zo’n zuiver mogelijke wijze in te richten.
Het eerste pad en Zijnsoriëntatie
Hans Knibbe zegt regelmatig dat het belangrijk is om ‘ondanks dat je weet hebt van hogere paden (mahayana en vajrajana), je lagere paden niet kunt negeren’. Hij doelt hier op juist handelen, juiste spraak en ook op het beoefenen van concentratie en mindfulness. Die laatste twee wil ik hier graag wat verder uitpakken.
Concentratie – Shamatha meditatie
Wanneer we leren om te mediteren, starten we bij het tot rust brengen van onze geest. Dit wordt shamatha meditatie genoemd. Je volgt bijvoorbeeld met geconcentreerde aandacht de stroom van je adem. Hierdoor breng je je aandacht naar binnen, je keert je geest om. Normaal gesproken is onze aandacht naar buiten gericht. We zijn geïnvolveerd met geluiden, kleuren, vormen en zaken die onze aandacht bij onszelf vandaan halen. We moeten deadlines halen, op tijd de trein halen, nog even boodschappen doen of op tijd zijn voor een afspraak met vrienden. Shamatha meditatie kent precies een omgekeerde richting, je laat je geest rusten in zichzelf. Dit wordt ‘calming the mind’ genoemd.
Je kunt je geest op vele manieren tot rust brengen binnen shamatha meditatie. Je kunt bijvoorbeeld je blik laten rusten op een brandende kaars. Of je volgt de geluiden die spontaan om je heen tevoorschijn komen terwijl je mediteert (het voorbijrijden van een auto, regen op het zolderraam, het zoemen van de kachel of het traplopen van mede huisgenoten). Je kunt je aandacht ook laten rusten op pijnlijke plekken in je lichaam of op gedachten die voorbij drijven en zelfs verstorende emoties kunnen het onderwerp van aandacht zijn. Deze laatste vormen van shamatha meditatie vragen wat meer inzet en misschien verheldering van een meditatieleraar.
Open awareness
In mijn eigen lesgeven nodig ik vaak uit om je geest te laten rusten in ‘open awarness’. Awareness zou je in het Nederlands vertalen met Gewaarzijn. Je bent je gewaar van bijvoorbeeld gedachten, geluiden, geuren of sensaties in je lichaam. Wanneer je je geest laat rusten in open awareness, dan is je geest zo ruim als de blauwe hemel en merk je op dat er gedachten voorbij drijven of sensaties in je lichaam aanwezig zijn. Je merkt dat op, zonder dat je er in mee gezogen wordt. Je ‘ziet’ die gedachten of sensaties als het ware voorbij drijven als wolken aan de blauwe hemel. De blauwe hemel doet ook niets met de wolken, net zo min doe jij iets met wat je gewaar wordt in jouw bewustzijn.
Mindfulness – meditatie in het dagelijkse leven
Tot nu toe hebben we gesproken over meditatie die we ‘op ons meditatiekussentje’ doen. Mindfulness is meditatie die je kunt beoefenen als je je gewone dagelijkse leven leeft. Als je aan het douchen bent, ben je je bewust van het douchen. Als je aan het wandelen bent, wandel je bewust. Als je de telefoon opneemt doe je dat niet op de automatische piloot, je bent je gewaar van. Zo kunnen officiële meditatie en meditatie ‘van het kussentje af’ elkaar kruisbestuiven.
Het tweede pad: Mahayana
Aan latere toehoorders van zijn teachings gaf de boeddha een ander onderricht. Er wordt gezegd dat de boeddha zijn onderricht steeds afstemde op de mensen die hij voor zich had. Zo heeft hij als het ware drie teachings gegeven, de drie paden. Er wordt gezegd dat er binnen het boeddhisme nog meer paden te bewandelen zijn. Deze latere paden zijn door Padmasambhava naar Tibet gebracht. De boeddha had de komst van Padmasambhava al aangekondigd.
Laten we eens kijken wat het tweede pad eigenlijk inhoudt. In het mahayana pad stel je het bereiken van je eigen verlichting even uit en richt je je met name op de verlichting van anderen. Wanneer je dit doet, wordt je een bodhisattva genoemd. Een bodhisattva geeft zijn leven om anderen te helpen de verlichting te bereiken. Zo zal hij bijvoorbeeld de teachings van de boeddha doorgeven aan anderen of anderen helpen in hun meditatie practice.
In de soetra’s staan soms prachtige verhalen van bodhisattva’s die nog veel verder gingen in het helpen van anderen. Bijvoorbeeld dat een bodhisattva zijn arm te eten gaf aan een hongerige hond. Deze hond bleek zijn leraar te zijn en om die reden raakte deze bodhisattva direct verlicht.
Het tweede pad en Zijnsoriëntatie
Wanneer je aan de School voor Zijnsoriëntatie de Zijnstraining begint of wanneer je in mijn praktijk een jaartraining gaat volgen, dan is de eerste vraag die aan je gesteld wordt om eens na te denken over je motivatie: waarom wil je een pad van Verlichte Levenskunst lopen? Als je net met het lopen van het pad begint, is je motivatie waarschijnlijk op jezelf gericht. Je wilt gelukkig zijn, je wilt een mooi, waarachtig leven leven of je proeft dat Zijnsoriëntatie je iets kan bieden dat de rijkdom en de schoonheid van jouw aard naar de voorgrond kan brengen.
Vroeger of later is een motivatie die alleen op jezelf gericht is te klein. Je hart opent zich en je wilt niets liever dan dat andere mensen met dezelfde schoonheid en liefde in aanraking komen. Je motivatie wordt groter, ruimer en je wilt je geliefden, vrienden en anderen betrekken in jouw beoefening. Dat wil niet meteen zeggen dat je mensen gaat bekeren. Het wil zeggen dat je jouw beoefening plaatst in een groter kader. Je beseft dat als jij het pad loopt, je anderen de mogelijkheid biedt om mee te liften op jouw practice.
Een voorbeeld: wanneer iemand zich enorm alleen en verdrietig voelt, dan heeft hij of zij te maken met gevoelens waar heel veel mensen mee worstelen. Wanneer deze persoon leert, oefent, om deze gevoelens ‘waar’ te hebben en de rijkdom van deze gevoelens in beeld te krijgen (dit vraagt enige oefening en kun je leren bij een Zijnsgeoriënteerde leraar), dan doet hij dat in de eerste plaats voor zichzelf en tegelijkertijd voor alle levende wezens.
Een ander voorbeeld: wanneer iemand oefent om zich te herinneren wie hij of zij van nature is, wanneer iemand oefent om de natuurlijke kwaliteiten van onze geest te herinneren en te belichamen: gewaarzijn, liefde, compassie en wijsheid, dan geeft hij onbewust anderen de mogelijkheid om dezelfde kwaliteiten te ontdekken. Wanneer jij en ik onze liefdevolle en krachtige aard belichamen, geven anderen de ruimte om hetzelfde te doen.
Wanneer we hier langer bij stil staan merk je mogelijk op dat onze motivatie voor het lopen van een pad van Verlichte Levenskunst verrijkt wordt door alle levende wezens in onze motivatie mee te nemen.
Boeddhistische beoefeningen – de vier onmetelijkheden
Binnen het mahayana boeddhisme worden de vier onmetelijkheden beoefend. De vier onmetelijkheden zijn: Liefde, compassie, vreugde en gelijkmoedigheid.
Moge alle levende wezens gelukkig zijn en verbonden zijn met de bron van geluk.
Moge alle levende wezens vrij zijn van lijden en de oorzaken van lijden.
Moge alle levende wezens verbonden zijn met pure bliss, vrij van lijden.
Moge alle levende wezens rusten in gelijkmoedigheid, vrij van aanhaken en afhaken naar degenen die dichtbij staan of juist verder weg.
Tijdens de meditatie oefening stem je je af op één of meer van de bovenstaande zinnen. Deze zin herhaal je tijdens je meditatie bij tijd en wijle. Wanneer je dat doet, voel je wat er gebeurt in je lichaam en geest.
In mijn praktijk oefenen we tijdens meditatie avonden regelmatig op deze manier. Het blijkt heel vreugdevol te zijn om bijvoorbeeld je partner of een andere geliefde vreugde toe te wensen. Daarnaast blijkt het vruchtbaar te zijn om bijvoorbeeld iemand met wie je moeite hebt te gunnen dat hij vrij is van lijden en verbonden is met geluk.
Waar het ten diepste om gaat is dat je alle levende wezens toewenst dat zij hun al verlichte aard zullen herkennen. Kun je je voorstellen hoe de wereld er uit zou zien als iedereen zijn verlichte aard herkent? Het gaat niet om het resultaat. We oefenen niet om iets aan de ander te bewerken, we oefenen om er zelf een zachter, liefdevoller en krachtiger mens van te worden. Mens onder de mensen.
Ooit heb ik gehoord dat de Dalai Lama deze oefeningen tot op de dag van vandaag nog meeneemt in zijn meditatie beoefeningen. In een interview is wel eens de vraag gesteld wat al die oefeningen nu eigenlijk hedden opgeleverd. De Dalai Lama was heel nuchter. Hij zei: ‘als je kijkt wat het in de wereld heeft gedaan, dan is er in de uiterlijke wereld er misschien niet veel verandert, deze oefeningen zijn op dat niveau geen magic remedy. Maar als je naar mij als persoon kijkt, dan ben ik er wel een heel stuk zachtaardiger en milder van geworden. Mijn liefde en compassie zijn door deze oefeningen behoorlijk toegenomen’.
Het derde pad: Vajrayana
Een vajra is een diamant. Wanneer je naar een diamant kijkt, dan is dat niet alleen een prachtige, heldere steen, hij is ook keihard. Een diamant kan alle andere stenen doorklieven, maar kan zelf alleen door een andere diamant ‘gebroken’ worden.
Binnen het pad van de vajrayana gaat het erom dat jij je eigen ‘diamant’ gaat herkennen en belichamen. Overal op mijn website lees je de zin: ‘iets in jou is nog nooit aangedaan door wat je in je geschiedenis hebt meegemaakt, dit deel is vrij’. Met deze zin wijs ik naar de diamant in jou. Door onze geschiedenis is er wat modder op de diamant gekomen. Hierdoor zijn we de verbinding met onze natuurlijke – diamant – aard kwijt geraakt. Door meditatie practice, het volgen van retraites en het volgen van jaartrainingen kunnen we de modder van de diamant spoelen en onze natuurlijke aard belichamen.
Het goede nieuws: je aard is volkomen ongeschonden aanwezig en je kunt er direct contact mee maken. Het andere goede nieuws is: ondanks dat het langere tijd vraagt om volledig verlicht te raken (sommigen zeggen zelfs levens) het is vreugdevol en waarachtig om je leven in het licht te zetten van het leren belichamen van je natuurlijke, vrije en liefdevolle aard.
Vajrayana binnen het traditionele boeddhistische pad
Het is niet helemaal duidelijk of de teaching over boeddha nature, de diamant, van de boeddha zelf afkomstig is of dat deze teaching pas later is gegeven. Misschien maakt dat niet zo veel uit. Waar de teaching over boeddha nature ten diepste over gaat is dat jij en ik onze natuurlijke aard weer gaan herinneren. Want als we onze natuur terug vinden, dan komen we thuis in de rijkdom zoals we bedoeld zijn.
Boeddha nature wil zeggen dat jij en ik inherente kwaliteiten hebben, die in ons dagelijkse leven regelmatig aan het zicht onttrokken zijn. Onze boeddha nature is verbonden met die diamant die we van nature zijn. Jij en ik hebben kwaliteiten als liefde, compassie, wijsheid en een geest die van nature gewaar is. Dit is grote rijkdom. Doordat we dit allemaal hebben, kunnen we ons leven in het teken van Verlichting zetten en onze natuurlijke aard meer en meer leren herinneren en leren belichamen.
Omdat we al een diamant zijn, boeddha nature inherent aan ons is, hoeven we dit alles niet te ontwikkelen. De oefening is er eerder op gericht om dat wat al is naar de voorgrond te brengen. Dzongzar Rinpoche vergelijkt dit wel met het schoonmaken van een kop koffie. Als je een kopje koffie hebt gedronken en je maakt het kopje schoon, dan ontstaat er geen nieuw kopje. Het enige wat je doet is de koffie verwijderen, zodat de kop beter zichtbaar is. Zo eenvoudig is het lopen van een spiritueel pad in wezen ook. Je laat heel langzaam alle gewoontepatronen smelten, totdat je aard, boeddha nature, overblijft. Voorzichtigheid is hier wel geboden: het duurt lang voordat je alle modder van jouw diamant hebt weggewassen en het vraagt veel inspanning. Inspanning in de zin dat je regelmatig de tijd neemt om te mediteren, je af te stemmen op je aard, regelmatig deelneemt aan een retraite of zelf in retraite gaat en dat je bereid bent om je gewoontepatronen aan zichzelf te laten.
Er is een leraar geweest, Chogyam Trungpa, die zei: ‘verlichting is een constante staat van paniek’. Waarom zou verlichting een constante staat van paniek zijn, vraag je je nu waarschijnlijk af. De meesten van ons denken dat verlichting een soort Walhalla is. Verlichting is een constante staat van paniek, omdat je voortdurend haaks op je gewoontepatronen gaat staan. Dit is een uitdaging die je aan moet willen gaan met jezelf. Wanneer je daartoe bereid bent, valt grote vreugde je eveneens ten deel.
Vajrayana binnen Zijnsoriëntatie
Binnen Zijnsorientatie werken we met visualisaties om onze boeddha nature te leren kennen. We visualiseren bijvoorbeeld onze innerlijke leraar, inner Guru, in de vorm van een Gestalte. We laten deze Gestalte met ons communiceren en leren via de Gestalte ook hoe we zouden zijn als we verlicht zouden zijn. Hans Knibbe schrijft: ‘Via de Gestalte krijgen we een voorproefje van het zou zijn, als we verlicht zouden zijn’.
De Gestalte is eerst voor ons of boven ons en we leren de liefde en wijsheid van de Gestalte aan te nemen. Later visualiseren we dat we zelf Gestalte zijn. We kijken de wereld in door de ogen van de Gestalte. We beseffen dat de Gestalte er altijd is, in ons, om ons heen. Zo leren we ons leven niet langer in te richten naar aanleiding van onze aangeleerde gewoontepatronene, maar keer op keer met lege handen staan en open, nieuwsgierig en verwonderd in het Nu te Zijn.
Ik besef me dat dit artikel niet volledig is. Over alle drie de paden valt nog veel en veel meer te zeggen en te schrijven. Dat past niet in dit artikel. Wat ik als laatste wel wil schrijven is dat ik enorm dankbaar ben naar alle leraren van wie ik teachings heb mogen ontvangen, waardoor ik langzaam meer en meer begrijp waar dit pad over gaat. Als eertse Hans Knibbe mijn leraar Zijnsoriëntatie. Dan wil ik graag Lama Rinchen noemen, mijn leraar die me heel direct introduceert in mijn aard als het gaat om de ngöndro teachings. En zeker wil ik Mingyur Rinpoche en Tsoknyi Rinpoche voor alle teachings die ik mocht ontvangen.
